بعضی کودکان از صبح تا شب مشغول بازی، دویدن و صحبت کردن هستند و حتی برای چند دقیقه هم آرام نمینشینند. همین رفتارها باعث میشود والدین نگران شوند و از خود بپرسند: آیا فرزندمان بیشفعال است یا فقط انرژی زیادی دارد؟
هر کودک پرجنبوجوشی بیشفعال نیست. شیطنت و تحرک بخشی طبیعی از دوران کودکی است؛ اما اگر مشکلات تمرکز، بیقراری و رفتارهای عجولانه بهصورت مداوم ادامه پیدا کنند و بر یادگیری یا روابط کودک تأثیر بگذارند، ممکن است نیاز به بررسی تخصصی وجود داشته باشد.
اختلال کمتوجهی و بیشفعالی یا ADHD یکی از اختلالات عصبرشدی است که میتواند تمرکز، کنترل رفتار و میزان فعالیت کودک را تحت تأثیر قرار دهد.برخلاف تصور رایج، همه کودکان مبتلا به ADHD پرتحرک نیستند. بعضی از آنها بیشتر با حواسپرتی، فراموشکاری و دشواری در انجام فعالیتها روبهرو هستند؛ در حالی که گروهی دیگر بیقراری و رفتارهای تکانشی بیشتری دارند.

نشانههای بیشفعالی ممکن است در خانه، مهدکودک یا مدرسه دیده شوند. رایجترین آنها عبارتاند از:
مشاهده یک یا دو مورد از این رفتارها به معنای ابتلای قطعی کودک به ADHD نیست.

کودک پرانرژی ممکن است ساعتها بازی کند، اما معمولا متناسب با سن خود میتواند رفتارش را با شرایط محیط هماهنگ کند. در مقابل، کودک دارای ADHD ممکن است در کنترل توجه یا رفتار با مشکلاتی پایدار روبهرو باشد.
| ویژگی | کودک پرانرژی | کودک دارای ADHD |
|---|---|---|
| تحرک | معمولا متناسب با سن | ممکن است بیش از حد متناسب با سن باشد |
| تمرکز | متناسب با سن و فعالیت | ممکن است حفظ توجه دشوار باشد |
| رعایت نوبت | بهتدریج یاد میگیرد | ممکن است مرتب مشکل داشته باشد |
| عملکرد روزانه | معمولا اختلال جدی ندارد | ممکن است تحصیل و روابط مختل شوند |
این تفاوتها قطعی نیستند و تشخیص نیازمند بررسی متخصص است.
نشانههای ADHD با توجه به سن کودک متفاوت هستند.
کودکان ۳ و ۴ ساله: تحرک و بازیگوشی زیاد در این سن طبیعی است؛ اما بیقراری بسیار شدید، رفتارهای خطرناک مکرر یا دشواری جدی در بازیهای گروهی ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد.
کودکان ۵ و ۶ ساله: مشکلاتی مانند رعایت نکردن نوبت، دشواری در دنبال کردن دستورها و ناتمام گذاشتن فعالیتهای متناسب با سن ممکن است بیشتر دیده شوند.
کودکان ۷ ساله: با شروع مدرسه، حواسپرتی، فراموش کردن تکالیف، گم کردن وسایل و مشکلات تمرکز ممکن است آشکارتر شوند.
تشخیص بیشفعالی با یک تست اینترنتی امکانپذیر نیست. متخصص هنگام ارزیابی بررسی میکند که آیا نشانهها حداقل شش ماه ادامه داشتهاند، با سن کودک تناسب ندارند و در دو یا چند محیط مانند خانه و مدرسه مشاهده میشوند یا خیر.
همچنین باید مشخص شود که رفتارها تا چه اندازه بر یادگیری، روابط اجتماعی و فعالیتهای روزمره تأثیر گذاشتهاند. مشکلات خواب، اضطراب و اختلالات یادگیری نیز ممکن است علائمی مشابه ایجاد کنند.

برای کمک به کودک، بهتر است برنامه خواب و فعالیتهای روزانه منظم باشد. دستورها را کوتاه و واضح بیان کنید و کارهای پیچیده را به مراحل کوچکتر تقسیم کنید.تشویق رفتارهای مثبت، فراهم کردن فرصت بازی و فعالیت بدنی و ارتباط با معلم نیز میتواند مفید باشد. از سرزنش و برچسب زدن به کودک خودداری کنید؛ زیرا این رفتارها کمکی به حل مشکل نمیکنند.
اگر بیقراری، حواسپرتی یا رفتارهای تکانشی کودک بهطور مداوم باعث مشکلات تحصیلی، اختلافهای خانوادگی یا دشواری در ارتباط با همسالان میشود، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.مراجعه به یک روانشناس کودک میتواند به شناخت علت رفتارها، بررسی احتمال ADHD و انتخاب راهکارهای مناسب کمک کند.

علائم ADHD با مداخلات مناسب قابل مدیریت هستند. آموزش والدین، روشهای رفتاری، حمایت آموزشی و در صورت نیاز دارودرمانی زیر نظر پزشک از روشهای مورد استفاده محسوب میشوند.انتخاب درمان به سن کودک، شدت علائم و نتیجه ارزیابی تخصصی بستگی دارد.
کلینیک روان رشد خدمات روانشناختی مرتبط با کودکان، نوجوانان و خانوادهها را معرفی میکند. والدینی که درباره تمرکز، رفتار یا رشد روانشناختی فرزندشان نگرانی دارند، میتوانند از طریق وبسایت این مجموعه با خدمات مشاوره کودک آشنا شوند و اطلاعات لازم برای دریافت نوبت را بررسی کنند.
پرانرژی بودن همیشه به معنای بیشفعالی نیست. آنچه اهمیت دارد، تداوم مشکلات توجه و کنترل رفتار و تأثیر آنها بر زندگی کودک است. اگر درباره رفتار فرزندتان نگران هستید، به جای تشخیص شخصی یا مقایسه او با دیگران، از متخصص کمک بگیرید.