فیلم های جنگی ایرانی؛ از شاهکارهای قدیمی و صحنه های جدید و جذاب

فیلم های جنگی ایرانی که بیشترشان درباره دفاع مقدس ساخته شده اند پس از شروع جنگ ایران و عراق جایگاه خاصی در سینمای کشور پیدا کردند و خیلی از کارگردان ها و تهیه کنندگان به سراغ این ژانر رفتند. با این حال از آنجایی که فیلم های جنگی در دنیا معمولا پر از صحنه های اکشن و هیجان انگیز هستند آثار ایرانی از همان ابتدا نتوانستند با استانداردهای جهانی رقابت کنند؛ و هنوز هم این مشکل تا حد زیادی پابرجاست.

 

در حقیقت فیلم های جنگی ایرانی به خاطر ضعف در نمایش صحنه های اکشن و جلوه های بصری کمتر می توانند مخاطب را مثل نمونه های خارجی تحت تأثیر قرار دهند. این باعث شده این ژانر در سینمای ما خیلی پرطرفدار و تأثیرگذار نباشد.

 

بهترین فیلم های جنگی ایرانی کدامند؟

سینمای جنگی ایران چه در روایت داستان و چه در شکل گیری درام همیشه با احتیاط و حساسیت بیشتری نسبت به نمونه های جهانی پیش رفته است. در سال های ابتدایی جنگ، بیشتر فیلم های این ژانر فضایی کاملاً مردانه داشتند و مأموریت شان تقویت شعارهایی مثل «جنگ، جنگ تا پیروزی» بود.

 

اما با پایان جنگ و تغییر فضای اجتماعی نگاه فیلمسازان هم دگرگون شد. دوربین ها کم کم از خط مقدم فاصله گرفتند و به دل جامعه خانه ها و خانواده ها رفتند. داستان ها دیگر فقط درباره خاکریز و میدان نبرد نبودند بلکه از رنج ها، زخم ها و پیامدهای جنگ در زندگی روزمره مردم می گفتند.

 

پس از عبور از این مرحله سینمای جنگی ایران به تدریج به سمت روایت های ضدجنگ حرکت کرد. در این آثار در کنار مفاهیم وطن دوستی و فداکاری نگاه انتقادی تری هم شکل گرفت و موضوعاتی مثل تلخی، پوچی و هزینه های سنگین جنگ مطرح شد. امروز سینمای دفاع مقدس مجموعه ای متنوع از فیلم ها را شامل می شود؛ آثاری که هم گزنده و تأثیرگذارند و هم با احترام یاد شهدا و ارزش های آن دوران را زنده نگه می دارند. در ادامه این مقاله قصد داریم به سراغ چند فیلم مهم و تماشایی جنگی ایرانی برویم؛ با ما همراه باشید.

 

فیلم سینمایی دسته دختران

منیر قیدی در ادامه راه فیلمسازان زن فعال در سینمای جنگ، با فیلم «دسته دختران» و پس از تجربه موفق «ویلایی ها» بار دیگر به سراغ نگاهی زنانه به جنگ رفته است. این فیلم روایتگر ایستادگی و فداکاری زنانی است که در روزهای پرآشوب آغاز جنگ، دوشادوش دیگران مقاومت کردند.

 

نقطه قوت اصلی «دسته دختران» در بازسازی زنده و واقع گرایانه نبردهای خانه به خانه خرمشهر است؛ تصاویری که حال وهوایی مستندگونه دارند و باعث شده فیلم محدود به یک زمان خاص نباشد و تازگی خود را حفظ کند. این اثر بخش کمتر دیده شده ای از تاریخ جنگ را به تصویر می کشد.

 

موضوعی که در سینمای ایران کمتر به آن پرداخته شده و بیشتر توسط فیلمسازان زن مورد توجه قرار گرفته است. در میان کارگردانان مرد نیز تنها نمونه شاخص، رسول ملاقلی پور و فیلم «نجات یافتگان» می باشد که به نقش زنان در جنگ پرداخته اند.

 

هرچند فیلمنامه «دسته دختران» با نقدهایی از سوی منتقدان روبه رو شد. اما جلوه های بصری فیلم مورد تحسین قرار گرفت و توانست در جشنواره فیلم فجر نیز به جایزه دست پیدا کند.

 

تنگه ابوقریب

یک محصول دیگر سال های اخیر سینمای دفاع مقدس و از بهترین فیلم های جنگی ایرانی که به خاطر جلوه های بصری اش مورد تحسین واقع شد. از محصولات سازمان اوج که به واسطه بودجه های هنگفتش برای بخشی از سینمای ایران امکان بیگ پروداکشن را فراهم می کند و طبعاً در جشنواره فیلم فجر هم جایزه ها را با خود به خانه می برد.

 

البته فیلم بهرام توکلی اثر قابل احترامی است. هم به خاطر واقعه تاریخی مهمی که به تصویر کشیده و هم به خاطر رویکرد سینمایی ای که داشته است. توکلی تا پیش از این فیلم سینمای دیگری را تجربه کرده بود اما با «تنگه ابوقریب» هم ژانر هم استانداردی فراتر از سینمای ایران را تجربه کرد.

 

«تنگه ابوقریب» پر صحنه های جنگی است و یک واقعه تاریخی از روزهای پایانی جنگ را روایت می کند. واقعه ای بسیار مهم در تاریخ ایران که نقشی سرنوشت ساز در پایان جنگ هشت ساله ایران و عراق داشت. فیلم روایتی است از دفاع گردان عمار یاسر لشکر ۲۷ محمد رسول الله در برابر لشکرکشی رژیم بعث در موقعیت تنگه استراتژیک ابوقُرَیب دهلران و حمله به فَکّه و شرهانی. عراقی ها باید از سد یک پایگاه که شکل تنگه است عبور کنند که با مقاومت شدید نیروهای ایرانی روبه رو می شوند. «تنگه ابوقریب» به خاطر واقعه ای که روایت می کند و موفقیتش در روایت این واقعه یکی از مهم ترین فیلم های جنگی سینمای ایران است.

 

فیلم سینمایی ایستاده در غبار

«ایستاده در غبار» یکی دیگر از بیگ پروداکشن های موفق سینمای جنگ و از تولیدات سازمان اوج می باشد. فیلمی به کارگردانی محمدحسن مهدویان که نخستین تجربه سینمایی اش را با آن رقم زد. این اثر یک فیلم زندگینامه ای با حال وهوای شبه مستند است که بر زندگی و سرنوشت شهید احمد متوسلیان، از فرماندهان برجسته جنگ ایران و عراق، تمرکز دارد.

 

فیلم بیش از آن که قصه محور باشد تجربه ای خلاقانه میان واقع گرایی و روایت مستندگونه است. استفاده از نریشن های طولانی، یادآور مستندهای دفاع مقدس می باشد و در عین حال تصویری قهرمانانه از شخصیت اصلی می سازد. «ایستاده در غبار» در پایان مخاطب را با یک پرسش مهم تنها می گذارد: آیا احمد متوسلیان هنوز زنده است؟

 

این فیلم را می توان نقطه شروعی جدی برای ژانر زندگینامه ای استاندارد در سینمای ایران دانست؛ ژانری که کمتر به آن پرداخته شده است. «ایستاده در غبار» موفق شد سیمرغ بهترین فیلم جشنواره فجر را به دست آورد و مهدویان را به عنوان یکی از چهره های آینده دار سینمای ایران معرفی کند.

 

شیار 143

فیلم تحسین شده نرگس آبیار که با مشاوره ابراهیم حاتمی کیا ساخته شد، اقتباسی از رمانی به همین نام نوشته خودِ کارگردان می باشد. آبیار فیلمنامه را با الهام از خاطره ای با عنوان «شیار ۱۴۳» در کتاب «تفحص» اثر حمید داودآبادی شکل داده است. شیار ۱۴۳ نام یکی از محدوده های مناطق جنگی است که برای مین یابی و جست وجوی پیکر شهدا مورد بررسی قرار می گیرد.

 

«شیار ۱۴۳» دومین تجربه سینمایی نرگس آبیار پس از یک فیلم شخصی تر و تجربی تر است؛ روایتی عاشقانه و تلخ از مادری که تقریباً تمام عمرش را در انتظار بازگشت پسر مفقودالاثرش می گذراند. انتظاری فرساینده که جسم و روان او را از پا درمی آورد و پیوندی عمیق و معنوی میان مادر و فرزند شهیدش می سازد.

 

این داستان احساسی تا لحظه کشف محل شهادت پسر ادامه پیدا می کند. فیلم با فضای عاطفی پررنگ، بازی درخشان مریلا زارعی در نقش اصلی و چاشنی لحظات کوتاه طنز به یکی از آثار متفاوت و ماندگار سینمای دفاع مقدس تبدیل شده است.

 

فیلم سینمایی ملکه

دیده بانی به نام سیاوش (با بازی میلاد کی مرام) به دنبال فرصتی است تا توانایی های خود را نشان دهد. او یک برج پالایشگاه را برای دیده بانی انتخاب می کند که بر حیاتی ترین مختصات و جایگاه های دشمن احاطه دارد. داشتن چنین دیدگاهی یک فرصت طلایی برای جبهه خودی به وجود می آورد.

 

اما با اولین تلفاتی که از دشمن می گیرد و ورود شخصیت خیالی داستان (با بازی مصطفی زمانی) که جمشید نام دارد، تردیدها آغاز می شود. به یکباره این قدرت مطلق برای کشتن انسان ها برای سیاوش ترسناک می شود.

 

فیلم شاعرانه تحسین شده محمدعلی باشه آهنگر یکی فیلم های جنگی ایرانی است که پا را فراتر از جنگ می گذارد و نگاهی انسانی به نیروهای داخل جنگ می اندازد. در این فیلم ضد جنگ فیلمساز تلاش می کند قصه اش را نه مثل همیشه در دل جنگ و رزمنده های در میدان نبرد که از زاویه دید نگهبانی از بالای برجک روایت کند.

 

این نگهبان هر بار پیش از آنکه دوربین اسلحه را روی فردی نگه دارد باید به این فکر کند که کشتن یک انسان چقدر می تواند برای اهداف شخصی مفید باشد. فیلم شاید ریتم کندی داشته باشد اما به خاطر نگاه انسانی اش به جنگ قابل تحسین است.

 

فیلم سینمایی میم مثل مادر

میم مثل مادر یکی دیگر از فیلم های جنگی ایرانی می باشد و داستان سپیده را روایت می کند که در سال های جنگ ایران و عراق پرستار شهر سردشت بود و در جریان بمباران شیمیایی این شهر دچار عوارض شیمیایی شد. سال ها بعد او و همسرش سهیل در انتظار تولد فرزندشان هستند اما نتیجه سونوگرافی خبر از مشکلات تنفسی و معلولیت جنین می دهد.

 

مسئله ای که پزشکان آن را به آثار گازهای شیمیایی دوران جنگ نسبت می دهند. سهیل اصرار به سقط جنین دارد، اما سپیده حاضر به پذیرش این تصمیم نمی شود و همین اختلاف به جدایی آن ها ختم می شود. پس از تولد نوزاد و در پی معاینات بعدی، پزشک اعلام می کند که مشکل سعید ریشه ژنتیکی دارد و ارتباطی با گازهای شیمیایی ندارد.

 

«میم مثل مادر» ملودرام جنگی رسول ملاقلی پور و آخرین فیلم اوست؛ اثری که گلشیفته فراهانی را به نقطه تازه ای در بازیگری رساند. ملاقلی پور در این فیلم با نگاهی شاعرانه و احساسی به جنگ و پیامدهایش می پردازد؛ داستانی سرشار از درد و اندوه که با میزانسن های خاص، حرکت های آهسته و احساسات اغراق شده اما تأثیرگذار روایت می شود.

 

«میم مثل مادر» قصه عشق عمیق یک مادر به فرزندی است که سایه جنگ حتی سال ها بعد از پایانش، زندگی او را تحت تأثیر قرار داده و این مادر و فرزند را در تنهایی ای تلخ و کاملاً ملودراماتیک رها کرده است.

 

فیلم سینمایی روز سوم

در روزهای پایانی مقاومت مردم خرمشهر در سال ۱۳۵۹، سمیره و رضا خواهر و برادری که باران کوثری و پوریا پورسرخ نقش آن ها را بازی می کنند همراه دیگر مردم شهر در محاصره دشمن گرفتار شده اند. آن ها هم زمان با ادامه مقاومت، به دنبال راهی برای نجات و فرار هستند.

 

در این میان خواستگار سابق سمیره که حالا به ارتش عراق پیوسته و زمانی هم همکار او در مدرسه بوده به عنوان یک فرمانده عراقی وارد منطقه می شود. او خانه سمیره و رضا را تصرف می کند و برای کنترل آن، دو نگهبان در خانه مستقر می سازد.

 

«روز سوم» برداشتی آزاد از یک مستند درباره سقوط خرمشهر است، اما آنچه فیلم را متمایز می کند، تمرکز آن بر رنج انسان و فضای ملودراماتیک و عاشقانه داستان است، نه صرفاً صحنه های جنگی. محمدحسین لطیفی پس از موفقیت سریال «صاحبدلان»، با همان گروه بازیگران سراغ ساخت این فیلم رفت و نشان داد در ژانر دشوار جنگ هم توانمند است. هماهنگی و شیمی خوب میان بازیگران، «روز سوم» را از نظر بازیگری به اثری قابل توجه و تأثیرگذار تبدیل کرده است.

 

فیلم سینمایی اتوبوس شب

«اتوبوس شب» یکی دیگر از درخشان ترین فیلم های جنگی ایرانی می باشد که ساخته کیومرث پوراحمد است. جالب اینجاست که آقای پوراحمد معمولاً فیلم جنگی نمی ساخت، اما این بار موفق شد اثری ماندگار خلق کند. داستان فیلم بر اساس کتاب «داستان های شهر جنگی» حبیب احمدزاده شکل گرفت و فیلمنامه آن طی نه ماه، پنج بار بازنویسی شد تا به بهترین شکل روایت شود.

 

آقای پوراحمد درباره کتاب گفته بود که داستان نوجوانی که چهل اسیر را از آبادان به ماهشهر می برد، آن قدر جذاب بود که نمی توانست از کنار آن بگذرد و مجبورش کرد آن را بسازد.

 

در این فیلم قهرمانی معرفی می شود که در ظاهر قهرمان نیست. اما جنگ او را ناگزیر به تصمیمات شجاعانه و مسئولیت های سنگین می کند. «اتوبوس شب» داستان رشد و بلوغ این قهرمان غیرمتعارف را در بستر جنگ ایران و عراق روایت می کند و به شکلی ماهرانه نگاه ضدجنگ را به مخاطب منتقل می کند.

 

فیلم نشان می دهد که حتی در میان خشونت و خونریزی، دو ملت می توانند انسانی و فارغ از سیاست دشمنی کنند. بازی قدرتمند خسرو شکیبایی و مهرداد صدیقیان نیز از نقاط قوت بزرگ فیلم است.

 

فیلم سینمایی گیلانه

«گیلانه» اپیزود اول یک سه گانه جنگی است که بعدها به فیلم بلند تبدیل شد و نگاه رخشان بنی اعتماد به جنبه ای کمتر دیده شده از دوران جنگ را نشان می دهد. این فیلم داستان عاشقانه ای مادرانه روایت می کند؛ مادری که تمام زندگی اش را وقف فرزند جانبازش کرده و او را در سختی ها تنها بزرگ می کند.

 

«گیلانه» تصویری تلخ و انسانی از پیامدهای جنگ ارائه می دهد و از نظر بازیگری نیز تحسین شد؛ فاطمه معتمدآریا با اجرای درخشان خود بار فیلم را به دوش می کشد و نقش پیرزنی پر احساس و تأثیرگذار را به زیبایی ایفا می کند.

 

طبل بزرگ زیر پای چپ

«طبل بزرگ زیر پای چپ» یکی از فیلم های مهم جنگی ایران است که دید تازه ای به جنگ ایران و عراق ارائه می دهد. برخلاف بسیاری از آثار جنگی که قداست و هیبت جنگ را برجسته می کنند این فیلم به ماهیت واقعی و تلخ جنگ می پردازد. داستان نشان می دهد که یک جنگ سه ساله چگونه طولانی شد و هر دو طرف در نهایت به پوچی و بی معنایی این نزاع پی بردند.

 

کاظم معصومی این اثر را در میانه دهه هشتاد ساخت و با توجه به فاصله زمانی میان دوران جنگ و پساجنگ فرصتی فراهم کرد تا جنبه انسانی جنگ و نقد طولانی شدن آن به تصویر کشیده شود. به همین دلیل «طبل بزرگ زیر پای چپ» در ابتدا اجازه اکران نیافت و بعداً هم تنها به شکل محدود به نمایش درآمد.

 

فیلم سینمایی دوئل

فیلم «دوئل» به کارگردانی احمدرضا درویش یکی از بزرگ ترین و پرخرج ترین فیلم های جنگی ایرانی است. داستان در سال های جنگ ایران و عراق آغاز می شود؛ زمانی که یک گاوصندوق مهم در اروندرود غرق می شود. زینال، که در همان زمان اسیر شده بود، اکنون به وطن بازگشته و رازها و حقایق قدیمی مربوط به این گاوصندوق را آشکار می کند.

 

«دوئل» توانست در بیست ودومین جشنواره فیلم فجر هشت سیمرغ بلورین را به دست آورد و علاوه بر جلوه های ویژه گرافیکی و صحنه ای قدرتمند از موسیقی ماندگار مجید انتظامی نیز بهره برده است. بازیگران شناخته شده ای همچون پژمان بازغی، کامبیز دیرباز، سعید راد، پرویز پرستویی، هدیه تهرانی و دیگران، این فیلم پرمخاطب را همراهی می کنند و تجربه ای فراموش نشدنی از سینمای جنگی ایران خلق کرده اند.

 

فیلم سینمایی روزهای زندگی

فیلم «روزهای زندگی» به کارگردانی پرویز شیخ طادی در سال ۱۳۹۰ و با سرمایه شخصی ساخته شد. داستان فیلم در سال ۱۳۶۷ می گذرد و روایتگر لیلا و امیرعلی، زن و شوهری است که زندگی خود را وقف یک بیمارستان صحرایی در جبهه های جنوب کرده اند. آنها در لحظه ای دشوار قرار می گیرند: پس از اعلام خبر آتش بس، بیمارستانشان مورد حمله نیروهای عراقی قرار می گیرد و زندگی شان در آزمونی سخت محک می خورد.

 

این فیلم با بازیگران توانمندی مثل هنگامه قاضیانی، حمید فرخ نژاد، کوروش سلیمانی و کریم اکبری مبارکه ساخته شد و در سی امین جشنواره فیلم فجر موفق به کسب سیمرغ بلورین بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد. بازی درخشان هنگامه قاضیانی نیز جایزه سیمرغ بهترین بازیگر زن را برای او به ارمغان آورد و فیلم را به یکی از آثار شاخص جنگی ایران تبدیل کرد.

 

فیلم سینمایی چ

ابراهیم حاتمی کیا در سال ۱۳۹۲ داستان بخشی از زندگی شهید مصطفی چمران را در فیلم «چ» روایت کرد. این فیلم برای اولین بار در سی ودومین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و با استقبال زیادی از سوی مخاطبان مواجه شد.

 

داستان فیلم به دو روز از زندگی مصطفی چمران می پردازد؛ زمانی که او مأمور می شود به پاوه برود و بحران علیه نیروهای انقلابی در کردستان را مدیریت کند. بازیگران مطرحی همچون فریبرز عرب نیا، بابک حمیدیان، مریلا زارعی، مهدی سلطانی و سعید راد در این اثر حضور دارند و بازی درخشان بابک حمیدیان در نقش اصغر وصالی، جایزه سیمرغ بهترین بازیگر مرد را برای او به ارمغان آورد. جلوه های ویژه فیلم نیز در زمان اکران بسیار مورد توجه قرار گرفت و طراحی جذاب آن، مخاطب را به طور کامل در دل روایت قرار می دهد.