پارس ناز پورتال

ایرج خواجه امیری درگذشت + بیوگرافی کاملی از او

مجموعه : بیوگرافی خوانندگان ایرانی و خارجی

در این مطلب از پارس ناز می خواهیم به شرح کاملی از بیوگرافی ایرج خواجه امیری به همراه علت فوت این چهره شناخته شده بپردازیم.

بیوگرافی ایرج خواجه امیری

ایرج با نام اصلی حسین خواجه امیری در سال ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز از توابع استان اصفهان به دنیا آمد. او در خانواده ای رشد کرد که موسیقی و آواز در آن غریبه نبود. پدربزرگش حاج ملامیرزا در زمان ناصرالدین شاه به خوش خوانی معروف بود و پدرش نعمت الله خواجه امیری هم صدای رسا و آشنایی خوبی با ردیف موسیقی ایرانی داشت. همین فضا از همان کودکی مسیر زندگی ایرج را به سمت آواز باز کرد.

کودکی تعزیه خوانی و نخستین آموزش های آواز

بخش زیادی از آموزش های اولیه ایرج در خانه و در مراسم تعزیه شکل گرفت. او از همان سال های کودکی و نوجوانی پای روضه و تعزیه می نشست و کم کم شیوه درست خواندن را از کسانی یاد گرفت که با دستگاه ها و ردیف موسیقی ایرانی آشنا بودند.

بعد از پایان دبستان از خالدآباد راهی تهران شد. در سال ۱۳۲۶ وارد کلاس ابوالحسن صبا شد و حدود دو سال نزد این موسیقی دان بزرگ آموزش دید. صبا بعد از اینکه توانایی صدای او را شناخت ایرج را به ابراهیم منصوری و رادیو معرفی کرد و همین معرفی راه ورود جدی او به دنیای موسیقی رسمی را هموار کرد.

تحصیلات ایرج خواجه امیری در دانشکده افسری

ایرج در سال ۱۳۲۹ وارد دانشکده افسری ارتش شد. او هم زمان با تحصیل و خدمت نظامی فعالیت هنری خود را هم ادامه می داد و شب های جمعه همراه ارکستر محمدعلی بهارلو برنامه اجرا می کرد. چون نظامیان برای فعالیت هنری محدودیت داشتند نمی توانست با نام اصلی خود روی صحنه یا در رادیو ظاهر شود. به همین دلیل نام ایرج را که نام برادرش بود برای خود انتخاب کرد و همین نام بعدها به بخشی از هویت هنری او تبدیل شد.

همسران و فرزندان ایرج خواجه امیری

ایرج خواجه امیری دو بار ازدواج کرد و پنج فرزند دارد. از ازدواج اولش با توران صولت تاش سه فرزند به نام های همایون و هومن و هاله دارد و حاصل ازدواج دومش با فرزانه عمیمی نژاد هم دو فرزند به نام الیکا و احسان هستند.احسان خواجه امیری که همه می شناسندش خواننده و آهنگساز موسیقی پاپ است و الیکا هم در مسیر نوازندگی و آموزش پیانو فعالیت داشته است. رابطه هنری ایرج و احسان تنها یک پیوند پدر و فرزندی ساده نبود و آن ها در آلبوم من و استاد هم همکاری مشترکی با هم داشتند.

فرزانه عمیمی نژاد؛ همسر دوم ایرج خواجه امیری

فرزانه عمیمی نژاد شریک زندگی و همسر دوم استاد ایرج خواجه امیری بود و در طول سال های زندگی مشترکشان عکس های زیادی از حضور او در کنار این خواننده بزرگ منتشر شد. این زوج حتی در برخی برنامه های تلویزیونی هم پا به پای هم حاضر می شدند و خیلی راحت از بخش هایی از خاطرات و دنیای شخصی شان صحبت می کردند.

یکی از آن روایت های شنیدنی مربوط به ترانه مشهور پیرهن صورتی است. استاد ایرج همان جا در حضور همسرش تعریف می کرد که ریشه این ترانه به خرید یک پیراهن صورتی برای فرزانه برمی گردد. در واقع این خاطره کاملاً شخصی و عاشقانه خیلی زود تبدیل به یکی از قطعات ماندگار و خاطره ساز موسیقی شد که خیلی ها هنوز آن را با همان حس و حال اولیه به یاد دارند.

آغاز فعالیت حرفه ای در رادیو

فعالیت حرفه ای ایرج از اواخر دهه ۱۳۲۰ آغاز شد. بعد از معرفی صبا او با ارکستر ابراهیم منصوری در رادیو همکاری کرد و خیلی زود به خاطر قدرت صدا و توانایی در اجرای بخش های سخت آواز مورد توجه قرار گرفت.نقطه مهم تر در مسیر کاری او سال ۱۳۳۶ بود. همان زمان داوود پیرنیا از او برای حضور در برنامه گل ها دعوت کرد. نخستین اجرای ثبت شده ایرج در این مجموعه برگ سبز ۴۳ بود که در دستگاه شور و ابوعطا اجرا شد و علی تجویدی و فرهنگ شریف و امیرناصر افتتاح او را همراهی کردند. بعد از آن همکاری ایرج با گل ها سال ها ادامه پیدا کرد.

ایرج در برنامه گل ها

حضور در برنامه گل ها جایگاه ایرج را از یک خواننده جوان به یکی از صداهای اصلی موسیقی رادیویی ایران رساند. این برنامه با مدیریت داوود پیرنیا فقط یک اجرای ساده نبود بلکه جایی بود که شعر کلاسیک فارسی و موسیقی و آواز در یک قالب جدی و منظم کنار هم قرار می گرفتند. برای هر خواننده ای حضور در آن نشانه اعتبار حرفه ای بود.

ایرج در شاخه های مختلف این مجموعه مثل برگ سبز و یک شاخه گل و گل های رنگارنگ و گل های تازه آواز خواند. در آرشیو این برنامه هنوز هم اجراهایی از او با همراهی هنرمندانی مثل پرویز یاحقی و فرهنگ شریف و علی تجویدی و همایون خرم باقی مانده است. تحریرهای پرقدرت و عبور راحت او از محدوده های دشوار صوتی از مهم ترین ویژگی های آوازش بود.

آثار ایرج پیش از انقلاب

بخش زیادی از شهرت ایرج به آثار پیش از انقلاب برمی گردد. او فقط در رادیو نخواند بلکه برای فیلم های سینمایی هم ترانه های زیادی اجرا کرد. صدای او از اوایل دهه ۱۳۳۰ وارد سینما شد و در فیلم هایی مثل میهن پرست و بلبل مزرعه و روزنه امید شنیده شد.

در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ صدای ایرج با تصویر بازیگرانی مثل محمدعلی فردین و منوچهر وثوق و رضا بیک ایمانوردی گره خورد. در آن فیلم ها بازیگر مقابل دوربین لب خوانی می کرد اما صدای اصلی متعلق به ایرج بود. همین موضوع باعث شد صدای او به یکی از نشانه های ثابت سینمای تجاری آن دوره تبدیل شود.

همکاری ایرج و محمدعلی فردین

مشهورترین همکاری سینمایی ایرج با محمدعلی فردین شکل گرفت. آن ها در فیلم هایی مثل زن ها فرشته اند و آقای قرن بیستم همکاری کردند اما فیلم گنج قارون این رابطه هنری را به اوج رساند. موفقیت فیلم و محبوبیت ترانه هایش باعث شد صدای ایرج برای خیلی از مردم با چهره فردین یکی شود.

لب خوانی دقیق فردین روی صدای ایرج چنان هماهنگ بود که این دو به یک زوج هنری شناخته شده تبدیل شدند. خود ایرج هم در خاطراتش از دوستی نزدیک با فردین گفته و از مهارت او در هماهنگ کردن چهره و حرکت با آواز تعریف کرده است.

خوانندگی ایرج خواجه امیری برای فیلم ها

یک بخش خیلی مهم و تأثیرگذار از کارنامه کاری ایرج مربوط به خوانندگی برای سینمای ایران است. اولین تجربه او در این مسیر با فیلم روزنه امید و ترانه هایی که جواد لشکری آهنگسازی کرده بود شروع شد و بعد از آن صدایش در تعداد زیادی از فیلم های سینمایی طنین انداز شد.

ایرج خواجه امیری برای حدود ۱۰۵ فیلم آواز یا ترانه خواند و در خیلی از این فیلم ها چهره های سرشناسی مثل محمدعلی فردین و منوچهر وثوق و رضا بیک ایمانوردی بودند که روی صدای او لب خوانی می کردند.همین حضور پررنگ و مستمر در سینما باعث شد صدای ایرج فقط محدود به طرفداران موسیقی سنتی نماند و برای بخش خیلی بزرگی از تماشاگران سینمای آن دوران به صدایی خاطره انگیز و آشنا تبدیل شود.

فعالیت ایرج پس از انقلاب

بعد از انقلاب شرایط برای بسیاری از خوانندگان نسل قبل تغییر کرد و ایرج هم مدتی حضور کم رنگ تری در فضای رسمی موسیقی داشت. با این حال فعالیتش به طور کامل متوقف نشد و در سال های بعد آلبوم ها و مجموعه هایی از اجراهای قدیمی و جدید او منتشر شد.نام او با آثاری مثل نیاز و غزل خوان و همه چشم ها به ایرانه و به یاد فردین و پرنده و حرف نگفته و شب بارانی و خاطرات زندگی و گل من و گلدون بی گل و سنگ صبور هم همچنان زنده ماند.

لقب پهلوان آواز ایران

آنچه ایرج را از بسیاری از خوانندگان هم دوره اش جدا می کند فقط شهرت یا تعداد آثارش نیست. صدای پرقدرت گستره صوتی وسیع و تحریرهای محکم او باعث شد سال ها از او با عنوان پهلوان آواز ایران یاد کنند. او یکی از صداهای ماندگار موسیقی ایرانی بود که هم در رادیو و هم در سینما اثر گذاشت و نامش برای همیشه در حافظه موسیقی ایران باقی ماند.

همکاری های مهم ایرج با آهنگسازان و نوازندگان

ایرج در تمام دوران فعالیتش با بخش بزرگی از چهره های سرشناس موسیقی قرن چهاردهم همکاری داشت. نام هنرمندان بزرگی مثل:

علی تجویدی
همایون خرم
پرویز یاحقی
حبیب الله بدیعی
اسدالله ملک
جلیل شهناز
فرهنگ شری
لطف الله مجد
منصور نریمان
حسن کسایی
احمد عبادی
رضا ورزنده
جواد معروفی
انوشیروان روحانی
امیرناصر افتتاح
جهانگیر ملک
حسن ناهید
محمد موسوی در فهرست بلندبالای همکاران او دیده می شود. او علاوه بر این ها با خوانندگان مطرحی مانند اکبر گلپایگانی و هایده و مهستی و حمیرا و گوگوش و پوران و الهه نیز اجرای مشترک داشت.

سبک آواز و ویژگی های صدای ایرج

صدای ایرج در دسته صداهای بسیار پرحجم و قدرتمند موسیقی ایرانی جای می گیرد. او توانایی عجیبی داشت که نت های بالا را با فشار و وضوح و استحکام کامل اجرا کند و هم زمان تحریرهای سریع و پیوسته را بدون اینکه از کنترل خارج شود با مهارت تمام انجام دهد. همین ویژگی ها بود که باعث شد عنوان پهلوان آواز در میان مردم برای او رایج شود.

ترانه ها و آثار معروف ایرج خواجه امیری

در بین آثار بسیار زیاد ایرج چند ترانه هست که بیش از بقیه در حافظه عمومی مردم باقی مانده است. گنج قارون که با فیلمی به همین نام و بازی محمدعلی فردین گره خورده یکی از معروف ترین کارهای اوست. قطعه من یک پرنده ام هم به دلیل ملودی آشنا و اجرای پرقدرت ایرج در طول چندین نسل باز شنیده شده و محبوب مانده است.

همکاری ایرج خواجه امیری با سالار عقیلی

یکی از اتفاقات جالب و ماندگار در سال های پایانی فعالیت هنری ایرج همراهی او با سالار عقیلی بود. در سال ۱۳۹۷ قطعه آوای ایران با صدای مشترک این دو هنرمند منتشر شد که در واقع پلی بود بین دو نسل متفاوت از خوانندگان موسیقی ایرانی که کنار هم قرار گرفتند.

این رفاقت هنری در سال ۱۴۰۳ هم با انتشار قطعه آرام جان ادامه پیدا کرد. سالار عقیلی در مصاحبه هایش همیشه با احترام زیادی از جایگاه هنری ایرج یاد کرده و معتقد است که صدای او تاثیر غیرقابل انکاری بر نسل های بعدی موسیقی ایران داشته است.

آخرین آثار ایرج خواجه امیری

اشتیاق ایرج برای موسیقی و خواندن تا سال های آخر عمرش هم خاموش نشد. در کنار اثر آرام جان قطعه ای به نام دنیا دو روزه هم با صدای او و با آهنگسازی و تنظیم بهنام خدارحمی منتشر شد. این قطعه که در دی ماه ۱۴۰۳ و درست هم زمان با زادروز ایرج به دست دوستدارانش رسید یکی از آخرین کارهایی است که در کارنامه هنری این خواننده بزرگ ثبت شده و به یادگار مانده است.

افتخارات و جوایز

ایرج در سال ۱۳۸۸ به پاس سال ها تلاش بی وقفه در موسیقی اصیل ایرانی نشان درجه یک فرهنگ و هنر را دریافت کرد که معادل مدرک دکتراست و توسط محمد حسینی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی به او اهدا شد. در ۸ شهریور ۱۳۹۲ نیز در مراسم بزرگداشتی که برایش گرفتند جایزه ویژه ای از دست محمدرضا شجریان و فرهنگ شریف دریافت کرد.

همچنین در جشنی که خبرگزاری ایران برای تولدش با حضور هنرمندانی مثل نصرت الله وحدت و علی جهاندار و سالار عقیلی و محمد معتمدی و فاضل جمشیدی و پری ملکی و احسان خواجه امیری برگزار کرد مدرک دکترای افتخاری از طرف وزارت علوم به او تقدیم شد.

درگذشت ایرج خواجه امیری

خبر فوت استاد ایرج خواجه امیری شامگاه چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ تایید شد و این هنرمند برجسته موسیقی در ۹۴ سالگی چشم از جهان فروبست.

دلیل فوت ایرج خواجه امیری

تا این لحظه دلیل دقیق درگذشت استاد ایرج خواجه امیری از سوی خانواده اعلام نشده و هنوز مشخص نیست که این خواننده پیشکسوت به دلیل بیماری خاصی از دنیا رفته یا کهولت سن عامل اصلی بوده است. ناگفته نماند که طبق اخبار و گزارش هایی که قبلاً منتشر می شد استاد ایرج در ماه های اخیر به دلیل سن بالا و برخی مشکلات جسمی چندین مرتبه در بیمارستان بستری شده بود.